# Беташар дәстүрі: мәні, реті, қазіргі түрі

> Беташар деген не, қалай өтеді, келін кімге сәлем жасайды, көрімдік қалай беріледі. Дәстүрлі рет пен қазіргі тойдағы қысқартылған нұсқасы.

Беташар — келіннің бетін ашу рәсімі, қазақ үйлену тойының ең көрнекті де мәнді сәті. Бұл жай көрініс емес: келін жаңа әулетке ресми түрде таныстырылады, ал әулет оны қабылдайды. Мақалада беташардың мәнін, дәстүрлі ретін және қазіргі тойхананың сахнасында қалай өтетінін түсіндіреміз.

## Беташардың мәні

«Бет» және «ашар» — сөзбе-сөз «бет ашу». Бұрын келін күйеу жігіттің ауылына келгенде беті жабық жүретін, өйткені ол бұл үйге әлі «бөтен» саналатын. Беташар сол межені алып тастайды: жыршы келінді әулеттің әр мүшесімен таныстырады, келін оларға иіліп сәлем береді, ал ағайын оны көріп, бата мен көрімдік беріп, өз қатарына қосады.

Рәсімнің үш қызметі бар:

- **Таныстыру** — келін ата-ене, қайын ағалар, қайын сіңлілер, аталас туыстардың аты-жөнін, орнын біледі.
- **Тәрбиелік** — беташар жырында келінге өнеге сөз айтылады: үлкенді сыйлау, ошақтың берекесін сақтау.
- **Қабылдау** — туыстар көрімдік беріп, батасын айтып, келінді әулет мүшесі ретінде мойындайды.

## Дәстүрлі рет

Өңірге қарай айырмашылық болса да, негізгі желі мынадай:

1. **Шығару.** Келінді екі жеңгесі (күйеу жігіттің аға-апаларының әйелдері) бетін желекпен немесе орамалмен жабып, ортаға шығарады. Жеңгелер қолтығынан демеп тұрады.
2. **Жыршының кіріспесі.** Ақын домбырамен немесе әнмен келінді қарсы алады, жаңа үйдің шаңырағына құтты болсын айтады.
3. **Таныстыру және сәлем.** Жыршы әр үлкенді атайды: алдымен ата-ене, одан соң ағалар мен апалар, кейін өзге ағайын. Әр аталған адамға келін иіліп сәлем жасайды. Жыршы әркімнің мінезін, орнын өлеңмен сипаттап, келінге өсиет айтады.
4. **Көрімдік.** Аты аталған туыс келінге көрімдік беруге тиіс — ақша, кейде сыйлық. Бұл оның келінді «көргенінің» белгісі.
5. **Бет ашу.** Жыршы шаңыраққа сәлем жасатады, сосын желекті домбыра басымен немесе қолымен түріп, келіннің бетін ашады.
6. **Бата және шашу.** Ене немесе ең үлкен әйел келінге бата береді, үстінен шашу шашылады.

Кейбір өңірлерде бет ашылар алдында келінді **отқа май құю** рәсіміне апарады; оңтүстікте жеңгелердің орнына бір жеңге, батыста келінмен бірге «қол ұстаушы» қыздар шығатын кездер болады. Мұндай айырмашылық қалыпты: дәстүр жергілікті әдетке бейімделеді.

## Беташар жырының құрылымы

Беташар жыры — халық ауыз әдебиетінің дербес жанры. Ішінде үш бөлім бар:

- **Кіріспе** — келінге сәлем, оның әулетке келгенін құттықтау.
- **Таныстыру** — туыстардың аты, қадір-қасиеті, оларға қалай сәлем жасау керегі.
- **Өсиет** — келінге тілек: үлкенге ізет, кішіге ілтипат, үй берекесі.

Қазіргі жыршылар дәстүрлі мәтінді ықшамдап, тойдың иелерінен бір-екі күн бұрын туыстардың тізімін сұрап алып, аттарын өлеңге қосады. Сондықтан беташардан 2–3 күн бұрын жыршыға сәлем жасайтын адамдардың реттелген тізімін беру маңызды.

## Қазіргі тойдағы беташар

Тойханада беташар көбінесе бағдарламаның басында, қонақтар отырған соң 20–40 минутқа дейін өтеді. Айырмашылықтар:

- Сәлем жасайтын туыстардың саны шектеулі (10–20 адам), қалғанына жыршы жалпы сәлем жасатады.
- Көрімдікті беру үшін сахнаға шығу емес, жеңге жүріп жинайтын нұсқа кездеседі.
- Беташар жырын кейде орысша түсініктеме қосып жүргізеді, өйткені қонақтардың бір бөлігі қазақша түсінбеуі мүмкін.
- Фото-видео түсірілім үшін жарық пен сахна бұрышы алдын ала тамадамен келісіледі.

Беташарды той бағдарламасының қай сәтіне қоятынын шақыруда көрсету пайдалы: қонақтар кешікпей келеді. Онлайн шақыруда бағдарлама бөлімі бар — мысалы, [waw.kz](https://waw.kz) шақыруында «18:00 — қонақтарды қарсы алу, 18:40 — беташар» деп көрсетуге болады, сонда көрімдік беретін туыстар дер уақытында залда отырады.

## Дайындық тізімі

- Жыршыны 1–2 ай бұрын жалдау, репертуарын тыңдау.
- Сәлем жасалатын туыстардың тізімін ретімен жазып беру (ата-ене → ағалар → апалар → нағашы → өзгелер).
- Келінге желек немесе орамал, жеңгелерге рөлін түсіндіру.
- Шашуға тәтті мен тиын әзірлеу.
- Тамадамен уақытты (әдетте 20–30 минут) келісу.

## Жиі қойылатын сұрақтар

**Беташар тек жыршымен өтуі керек пе?**
Дәстүрлі түрде — иә, жыр беташардың өзегі. Бірақ жыршы табылмаған немесе бюджет шектеулі жағдайда тамада мәтінді оқып, ағайынды атап өтетін қысқартылған нұсқа да кездеседі. Үлкендер жырмен өткізуді әлдеқайда жоғары бағалайды.

**Көрімдікке қанша беру керек?**
Белгіленген сома жоқ, бұл отбасының жағдайына және туыстық дәрежеге байланысты. Ата-ене мен жақын ағалар басқаларға қарағанда көбірек береді. Негізгісі — сома емес, келінді әулет мүшесі ретінде мойындау ниеті.

**Келін сәлемді кімге жасайды, кімге жасамайды?**
Келін өзінен үлкен туыстарға сәлем жасайды: ата-ене, қайын ағалар мен олардың жұбайлары, үлкен апалар. Күйеуінің өзінен кіші іні-сіңлілеріне, бала-шағаға сәлем жасалмайды — олар, керісінше, келінге ізет көрсетеді.

---
Источник / Дереккөз: https://waw.kz/kb/betashar-dasturi · waw.kz