# Той терминдерінің қысқаша сөздігі: 30 термин

> Қазақ тойына қатысты 30 негізгі терминнің қысқаша анықтамасы: той түрлері, үйлену рәсімдері, қатысушылар мен дастарқан сөздері бір жерде.

Той дайындығы кезінде үлкен кісілер айтқан сөздердің бәрі жастарға түсінікті бола бермейді: «қоржын» деген не, «көрімдік» қашан беріледі, «той бастар» кім? Бұл сөздікте қазақ тойына қатысты 30 негізгі терминді бір-бір жолмен түсіндірдік. Рәсімдердің нақты реті өңірге қарай өзгеруі мүмкін — біз ең көп тараған мағынасын келтірдік. Шақыру мәтінін жазғанда немесе бағдарлама құрастырғанда дұрыс сөз табу үшін пайдаланыңыз.

## Той түрлері

- **Той** — отбасылық немесе қоғамдық қуанышты атап өту үшін қонақ шақырып, дастарқан жаятын мереке; үйлену, сүндет, мерейтой — бәрі той.
- **Үйлену тойы** — күйеу жігіттің жағы өткізетін негізгі неке тойы; дәстүр бойынша қалыңдық осы тойда беташар арқылы жаңа әулетке қабылданады.
- **Қыз ұзату** — қыздың әке-шешесі өткізетін той: қызды туған үйінен шығарып салу, жар-жар мен сыңсу айтылатын, қоштасу сәті бар кеш.
- **Құдалық** — екі әулеттің құда болып, балаларының некесіне келісім беріп, бір-біріне сый-сияпат жасайтын кездесуі мен дастарқаны.
- **Сүндет той** — ұл баланың сүндетке отырғызылуына арналған той; көбінесе 3–7 жас аралығында өткізіледі, бала бас кейіпкер болады.
- **Шілдехана** — нәресте дүниеге келген күні немесе алғашқы түндерінде жастар жиналып, ән-күймен түнейтін қуаныш отырысы.
- **Қырқынан шығару** — нәрестенің 40 күндігіне арналған рәсім: 40 қасық су құйып шомылдыру, шашын, тырнағын алу, ит көйлегін шешу.
- **Бесік той** — нәрестені бесікке алғаш бөлеуге арналған той; бесікті әжесі немесе беделді әйел жырмен, тілекпен бөлейді.
- **Тұсаукесер** — бала алғаш қадам басқанда тұсауын (ала жіпті) кесетін рәсім; жіпті жүрісі жақсы, абыройлы адам кеседі.
- **Мерейтой** — адамның дөңгелек жасына (50, 60, 70 жас) арналған құрметтеу тойы; балалары мен туыстары ұйымдастырады.
- **Ас (еске алу)** — қайтыс болған адамның құрметіне берілетін ас; жылы толғанда немесе белгілі мерзімде өткізіледі, той емес, құран мен дұға басым.

## Үйлену рәсімдері

- **Құда түсу** — жігіт жағының қыздың үйіне ресми түрде келіп, қыз айттыратын, екі әулетті құда етіп бекітетін сапар.
- **Сырға салу** — болашақ енесінің немесе жігіт жағының келінге сырға тағып, қызды «біздің келін» деп белгілейтін рәсімі; құда түсу кезінде өтеді.
- **Қалың мал** — жігіт жағының қыздың отбасына беретін дәстүрлі сыйы; бүгінде көбіне ақшалай немесе сый-сияпат түрінде символдық мәнде сақталған.
- **Жасау** — қыздың өз үйінен әкелетін көрпе-жастық, ыдыс-аяқ, бұйымдары; ата-анасы дайындайтын тұрмыс жабдығы.
- **Неке қию** — мешітте немесе үйде имам оқитын мұсылмандық неке рәсімі; екі жақтың келісімі мен куәгерлер қатысады, көбіне тойдан бұрын өтеді.
- **Беташар** — келіннің бетін ашу рәсімі: жырау келінді күйеудің туыстарымен таныстырады, келін әрқайсысына иіліп сәлем береді.
- **Шашу** — қуанышты сәтте (келін кіргенде, бесік тойда) кәмпит, бауырсақ, тиын шашу; жинап алған адам жақсылыққа жорытады.
- **Көрімдік** — келінді, нәрестені немесе жаңа дүниені алғаш көргенде беретін сый; «көрімдігін берді» деген тілек пен құрметтің белгісі.
- **Жар-жар** — қыз ұзатуда айтылатын, қызды жұбатып, жаңа өмірге дайындайтын айтыс үлгісіндегі дәстүрлі ән.
- **Той бастар** — той дастарқанын ашып, бағдарламаны бастайтын тілек-өлең; оны айтқан адамға да сый беріледі.

## Қатысушылар мен дастарқан сөздері

- **Құда / құдағи** — екі жақ ата-аналарының бір-біріне қатысты атауы: ер адамдар — құда, әйелдер — құдағи; жастары — құда бала, құдаша.
- **Жеңге** — ағаның жұбайы; қыз ұзату мен үйлену тойында келінге жол сілтейтін, қолдайтын басты көмекші.
- **Күйеу жолдас** — күйеу жігіттің тойда қасында жүретін жақын досы немесе туысы; қазіргі тойда «свидетель» рөлін атқарады.
- **Тамада (асаба)** — той бағдарламасын жүргізуші; сөз береді, ойын өткізеді, қонақтың көңілін көтереді.
- **Бата** — үлкен кісінің жастарға беретін тілек-дұғасы; қазақ тойының рухани өзегі, қол жайып, «Әумин» деп аяқталады.
- **Дастарқан** — той үстелі және онда жайылған ас; «дастарқан жаю» — қонақ күту деген мағынада қолданылады.
- **Бас табақ** — қойдың басы салынған құрметті табақ; ең сыйлы, жасы үлкен қонаққа тартылады, ол бастан ауыз тигізіп үлестіреді.
- **Сарқыт** — той дастарқанынан үйге алып кетілетін дәм; үйде қалған адамдарға тойдың қуанышын жеткізу дәстүрі.
- **Қоржын** — екі жақты дорба; құдалар бір-біріне сый-сияпат, кәде салып апаратын дәстүрлі сыйлық ыдысы.

## Сөздікті қалай пайдалану

Шақыру мәтінінде дәстүрлі терминдерді дұрыс жазу — үлкен кісілердің алдында сауаттылық белгісі. Мысалы, бағдарламада «Беташар — 18:30», «Бата беру — 21:00» деп нақты жазылса, қонақ қай сәтті жібермеу керегін біледі. Онлайн шақыруда бағдарлама бөліміне осы терминдерді қолдансаңыз, ал орыс тілді қонақтар үшін [waw.kz](https://waw.kz) сияқты сервистер екі тілді нұсқаны автоматты ұсынады.

## Жиі қойылатын сұрақтар

**Тамада мен асаба — бір сөз ме?**
Негізінен бір мағынада қолданылады. «Асаба» — ас пен дастарқанды басқаратын адам деген қазақтың төл сөзі, «тамада» — грузин тілінен енген, кеңінен тараған атау. Шақыруда екеуін де жазуға болады.

**Үйлену тойы мен қыз ұзату бір күнде өте ала ма?**
Қазір көп отбасы шығынды азайту үшін екі тойды біріктіреді немесе бір күнде қатар өткізеді. Бұл дәстүрге қайшы емес, тек бағдарламада екі жақтың рәсімдеріне (жар-жар, беташар) орын қалдыру керек.

**Құдалық пен құда түсудің айырмасы не?**
Құда түсу — жігіт жағының қыз айттыруға бірінші рет келуі. Құдалық — осы келісімнен кейінгі екі әулеттің ресми кездесуі және дастарқаны; кейбір өңірде екеуі бір күнде өтеді, сондықтан атаулары жиі араласып айтылады.

---
Источник / Дереккөз: https://waw.kz/kb/toi-terminderi-glossarii · waw.kz