Беташар дәстүрі: мәні, реті, қазіргі түрі

Беташар — келіннің бетін ашу рәсімі, қазақ үйлену тойының ең көрнекті де мәнді сәті. Бұл жай көрініс емес: келін жаңа әулетке ресми түрде таныстырылады, ал әулет оны қабылдайды. Мақалада беташардың мәнін, дәстүрлі ретін және қазіргі тойхананың сахнасында қалай өтетінін түсіндіреміз.

Беташардың мәні

«Бет» және «ашар» — сөзбе-сөз «бет ашу». Бұрын келін күйеу жігіттің ауылына келгенде беті жабық жүретін, өйткені ол бұл үйге әлі «бөтен» саналатын. Беташар сол межені алып тастайды: жыршы келінді әулеттің әр мүшесімен таныстырады, келін оларға иіліп сәлем береді, ал ағайын оны көріп, бата мен көрімдік беріп, өз қатарына қосады.

Рәсімнің үш қызметі бар:

• Таныстыру — келін ата-ене, қайын ағалар, қайын сіңлілер, аталас туыстардың аты-жөнін, орнын біледі.
• Тәрбиелік — беташар жырында келінге өнеге сөз айтылады: үлкенді сыйлау, ошақтың берекесін сақтау.
• Қабылдау — туыстар көрімдік беріп, батасын айтып, келінді әулет мүшесі ретінде мойындайды.

Дәстүрлі рет

Өңірге қарай айырмашылық болса да, негізгі желі мынадай:

1. Шығару. Келінді екі жеңгесі (күйеу жігіттің аға-апаларының әйелдері) бетін желекпен немесе орамалмен жабып, ортаға шығарады. Жеңгелер қолтығынан демеп тұрады.
2. Жыршының кіріспесі. Ақын домбырамен немесе әнмен келінді қарсы алады, жаңа үйдің шаңырағына құтты болсын айтады.
3. Таныстыру және сәлем. Жыршы әр үлкенді атайды: алдымен ата-ене, одан соң ағалар мен апалар, кейін өзге ағайын. Әр аталған адамға келін иіліп сәлем жасайды. Жыршы әркімнің мінезін, орнын өлеңмен сипаттап, келінге өсиет айтады.
4. Көрімдік. Аты аталған туыс келінге көрімдік беруге тиіс — ақша, кейде сыйлық. Бұл оның келінді «көргенінің» белгісі.
5. Бет ашу. Жыршы шаңыраққа сәлем жасатады, сосын желекті домбыра басымен немесе қолымен түріп, келіннің бетін ашады.
6. Бата және шашу. Ене немесе ең үлкен әйел келінге бата береді, үстінен шашу шашылады.

Кейбір өңірлерде бет ашылар алдында келінді отқа май құю рәсіміне апарады; оңтүстікте жеңгелердің орнына бір жеңге, батыста келінмен бірге «қол ұстаушы» қыздар шығатын кездер болады. Мұндай айырмашылық қалыпты: дәстүр жергілікті әдетке бейімделеді.

Беташар жырының құрылымы

Беташар жыры — халық ауыз әдебиетінің дербес жанры. Ішінде үш бөлім бар:

• Кіріспе — келінге сәлем, оның әулетке келгенін құттықтау.
• Таныстыру — туыстардың аты, қадір-қасиеті, оларға қалай сәлем жасау керегі.
• Өсиет — келінге тілек: үлкенге ізет, кішіге ілтипат, үй берекесі.

Қазіргі жыршылар дәстүрлі мәтінді ықшамдап, тойдың иелерінен бір-екі күн бұрын туыстардың тізімін сұрап алып, аттарын өлеңге қосады. Сондықтан беташардан 2–3 күн бұрын жыршыға сәлем жасайтын адамдардың реттелген тізімін беру маңызды.

Қазіргі тойдағы беташар

Тойханада беташар көбінесе бағдарламаның басында, қонақтар отырған соң 20–40 минутқа дейін өтеді. Айырмашылықтар:

• Сәлем жасайтын туыстардың саны шектеулі (10–20 адам), қалғанына жыршы жалпы сәлем жасатады.
• Көрімдікті беру үшін сахнаға шығу емес, жеңге жүріп жинайтын нұсқа кездеседі.
• Беташар жырын кейде орысша түсініктеме қосып жүргізеді, өйткені қонақтардың бір бөлігі қазақша түсінбеуі мүмкін.
• Фото-видео түсірілім үшін жарық пен сахна бұрышы алдын ала тамадамен келісіледі.

Беташарды той бағдарламасының қай сәтіне қоятынын шақыруда көрсету пайдалы: қонақтар кешікпей келеді. Онлайн шақыруда бағдарлама бөлімі бар — мысалы, waw.kz шақыруында «18:00 — қонақтарды қарсы алу, 18:40 — беташар» деп көрсетуге болады, сонда көрімдік беретін туыстар дер уақытында залда отырады.

Дайындық тізімі

• Жыршыны 1–2 ай бұрын жалдау, репертуарын тыңдау.
• Сәлем жасалатын туыстардың тізімін ретімен жазып беру (ата-ене → ағалар → апалар → нағашы → өзгелер).
• Келінге желек немесе орамал, жеңгелерге рөлін түсіндіру.
• Шашуға тәтті мен тиын әзірлеу.
• Тамадамен уақытты (әдетте 20–30 минут) келісу.

Жиі қойылатын сұрақтар

Беташар тек жыршымен өтуі керек пе? Дәстүрлі түрде — иә, жыр беташардың өзегі. Бірақ жыршы табылмаған немесе бюджет шектеулі жағдайда тамада мәтінді оқып, ағайынды атап өтетін қысқартылған нұсқа да кездеседі. Үлкендер жырмен өткізуді әлдеқайда жоғары бағалайды.

Көрімдікке қанша беру керек? Белгіленген сома жоқ, бұл отбасының жағдайына және туыстық дәрежеге байланысты. Ата-ене мен жақын ағалар басқаларға қарағанда көбірек береді. Негізгісі — сома емес, келінді әулет мүшесі ретінде мойындау ниеті.

Келін сәлемді кімге жасайды, кімге жасамайды? Келін өзінен үлкен туыстарға сәлем жасайды: ата-ене, қайын ағалар мен олардың жұбайлары, үлкен апалар. Күйеуінің өзінен кіші іні-сіңлілеріне, бала-шағаға сәлем жасалмайды — олар, керісінше, келінге ізет көрсетеді.