Сөздік

Той дәстүрлерінің сөздігі

46 термин: құда түсуден беташар мен ас беруге дейін, қысқа әрі нақты.

Беташар: Беташар — жаңа түскен келіннің бетін ашып, оны күйеуінің ағайын-туысымен таныстыру рәсімі. Жыршы беташар жырын айтып, келінге әр туысты атап таныстырады, келін әрқайсысына иіліп сәлем береді. Рәсімнен кейін келіннің бетін ашып, ақ бата беріледі.
Сырға салу: Сырға салу — күйеу жігіттің анасы немесе жеңгесі болашақ келінге сырға тағып, екі жақтың келісімін бекітетін рәсім. Бұл — қыздың «айттырылған» мәртебесін көрсететін белгі. Көбіне құда түсу немесе құдалық кезінде жасалады.
Құда түсу: Құда түсу — жігіт жағының қыздың үйіне ресми түрде келіп, қызды айттыру рәсімі. Құдалар дастархан басында келісімге келіп, қыз жағы оларды сыйлап қарсы алады. Осы кезде сырға салу, құйрық-бауыр жесу сияқты ғұрыптар орындалады.
Құдалық: Құдалық — екі әулеттің бір-біріне құда болып, туыстық байланысты бекітетін той. Құдалар бір-біріне кәде беріп, құйрық-бауыр жеп, дастархан басында ақ бата жасайды. Қазақ дәстүрінде құдалық байланысы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын қасиетті қатынас саналады.
Қыз ұзату: Қыз ұзату — қызды ата-ана үйінен күйеуінің шаңырағына аттандыратын той. Қыз жағы дастархан жайып, қызға жасау беріп, ағайын-туыс ақ батасын айтады. Тойда сыңсу, жар-жар сияқты салт жырлары айтылып, қыз туған үйімен қоштасады.
Неке қию: Неке қию — мұсылмандық рәсім бойынша екі жастың некесін бекіту. Имам жастардан ризалығын сұрап, неке суын ішкізіп, дұға оқиды. Әдетте неке қию үйлену тойының алдында немесе той күні таңертең өтеді.
Қоржын: Қоржын — құдалар бір-біріне апаратын сыйлықтар салынған екі басты дорба. Ішіне мата, тәттілер, киім-кешек және басқа да кәделер салынады. Қоржынның екі жағы бірдей толтырылады, бұл — екі жақтың тең құрметін білдіреді.
Той бастар: Той бастар — тойды бастап, қонақтарға арналған алғашқы әнді айтатын адам немесе сол әннің өзі. Әнші той иелерін құттықтап, қонақтардың көңілін көтереді. Той бастарға той иесі кәде беріп, ризашылығын білдіреді.
Бесік той: Бесік той — жаңа туған сәбиді бесікке бөлеуге арналған той. Әжелер бесікті аластап, сәбиді бөлеп, «бесігің берік болсын» деп бата береді. Тойға жақын туыстар шақырылып, шашу шашылады.
Қырқынан шығару: Қырқынан шығару — сәби қырық күнге толғанда жасалатын рәсім. Сәбиді қырық қасық су қосылған суға шомылдырып, шашын және тырнағын алады. Бұл сәбидің денсаулығы мен ұзақ өмірін тілейтін ырым.
Тұсаукесер: Тұсаукесер — алғашқы қадамын жасаған сәбидің аяғына байланған ала жіпті кесу рәсімі. Жіпті қадамы жеңіл, өмірі өнегелі адам кеседі, ал сәби жайылған ақ жолмен жүгіреді. Рәсім баланың өмірде сүрінбей, тура жүруін тілейді.
Ала жіп: Ала жіп — тұсаукесер рәсімінде баланың аяғына байланатын ақ-қара немесе түрлі-түсті жіп. Ала түс өмірдің ақ-қарасын, яғни қуаныш пен қиындықтың алмасып келуін білдіреді. Жіп кесілген соң бала ақ жолға түседі деп сенеді.
Сүндет той: Сүндет той — ұл баланың сүндетке отырғызылуына арналған той. Әдетте бала 3, 5 немесе 7 жасқа толғанда өткізіледі. Тойда балаға сый-сияпат жасалып, үлкендер ақ батасын береді.
Тілашар: Тілашар — баланың мектеп табалдырығын аттауына арналған мереке. Балаға ақ бата беріліп, білім жолы ашық болсын деген тілек айтылады. Қазір бұл мереке 1 қыркүйек алдында отбасылық кеш ретінде өткізіледі.
Шілдехана: Шілдехана — сәби дүниеге келген күннің түнінде жастар жиналып, ән салып, ойын-сауық құратын мереке. Бұл түнде сәбиді күзетіп, оған қуаныш сыйлайды деп сенген. Қазір шілдехана жақын туыстардың жиналып, сәбиді құттықтауы ретінде өтеді.
Ат қою: Ат қою — жаңа туған сәбиге есім беру рәсімі. Көбіне әулеттің ақсақалы немесе имам сәбидің құлағына азан шақырып, атын үш рет қайталайды. Есімді ата-әжелер, ал кейде ата-ана өздері таңдайды.
Мерейтой: Мерейтой — адамның 50, 60, 70 жас сияқты мерейлі жасқа толуына арналған той. Мерейтой иесіне құттықтау сөздер айтылып, сый-сияпат жасалады. Қазақ дәстүрінде үлкен жасқа жеткен адамның мерейтойы әулет үшін ерекше құрмет саналады.
Ас беру: Ас беру — қайтыс болған адамның рухына арнап дастархан жайып, құран оқып, еске алу рәсімі. Ас марқұмның жетісі, қырқы, жылы сияқты белгілі күндерде беріледі. Қонақтар дұға оқып, дәм татып, сарқыт алып кетеді.
Жыл ас: Жыл ас — адам қайтыс болғаннан кейін бір жыл толғанда беретін ас. Бұл — еске алу рәсімдерінің ішіндегі ең үлкені саналады, оған алыс-жақын ағайын түгел шақырылады. Жыл асынан кейін қаралы жыл аяқталып, отбасы қалыпты өмірге қайтады.
Көрімдік: Көрімдік — жаңа нәрсені (сәбиді, келінді, жаңа үйді, жаңа көлікті) алғаш көрген адамның беретін сыйы. Көрімдік беру — қуанышқа ортақтасудың белгісі. Әдетте ақша немесе бағалы зат түрінде беріледі.
Байғазы: Байғазы — жаңа киім немесе зат алған адамға, көбіне балаға, берілетін сый. Байғазыны үлкен адам кішіге, «жаңа затың құтты болсын» деп береді. Көрімдіктен айырмашылығы — байғазы жаңа затты иеленген адамның өзіне беріледі.
Бата: Бата — үлкен адамның кішіге айтатын ізгі тілегі, ақ ниетті дұғасы. Бата дастархан басында, тойда, жолға шығарда беріледі. Қазақ үшін бата — рухани байлық, «батамен ер көгерер» деген сөз осыдан қалған.
Сарқыт: Сарқыт — той немесе ас дастарханынан қонақтың үйіне әкететін дәм. Сарқыт үйде қалған бала-шағаға, үлкендерге беріледі, бұл — дастарханның берекесін бөлісу. Той иелері сарқытты арнайы дайындап, қонақтарға таратады.
Табақ тарту: Табақ тарту — той дастарханында ет табақтарын қонақтардың жасы мен дәрежесіне қарай тарату дәстүрі. Әр табаққа белгілі мүшелер салынады: бас табақ — ең құрметті қонаққа, күйеу табақ — күйеу жігітке, келін табақ — келінге. Табақ тарту — қонақ құрметтеудің жоғары көрінісі.
Бас табақ: Бас табақ — дастархандағы ең құрметті табақ, оған қойдың басы мен жамбас сияқты сыйлы мүшелер салынады. Бас табақ ең үлкен немесе ең құрметті қонаққа тартылады. Бас тартылған адам оны мүшелеп, басқа қонақтарға бөліп береді және бата жасайды.
Кәде: Кәде — той-жиында дәстүр бойынша берілетін сый немесе ырым-жоралғы. Кәде күйеу жігіттің қыз жағына, құдалардың бір-біріне, той иесінің әншіге беруі сияқты түрлі жағдайда қолданылады. Кәдені дұрыс орындау — дәстүрді білу мен құрмет көрсетудің белгісі.
Жасау: Жасау — ұзатылатын қызға ата-анасы беретін мүлік: төсек-орын, кілем, ыдыс-аяқ, киім, кейде тұрмыстық техника. Жасау қыздың жаңа шаңырағында қолданылады және оның әулетінің дәрежесін көрсетеді. Қазір жасау құрамы отбасының қалауына байланысты.
Қалың мал: Қалың мал — күйеу жағының қыз жағына беретін дәстүрлі төлемі, бұрын мал басымен есептелген. Қазір қалың мал көбіне ақшалай беріледі және қыз жасауына жұмсалады. Бұл дәстүр екі әулеттің келісімі мен құрметін білдіреді.
Шаңырақ: Шаңырақ — киіз үйдің төбесіндегі дөңгелек бөлік, уықтар бекітілетін ағаш шеңбер. Ауыспалы мағынада шаңырақ — отбасы, үй, әулет. «Шаңырағың биік болсын» деген бата жаңа отбасыға айтылады.
Отау: Отау — жаңа үйленген жастарға тігілетін жеке киіз үй, кейін — жаңа отбасының өзі. «Отау тігу», «отау көтеру» — үйлену, жеке шаңырақ құру деген мағынада қолданылады. Отау ата-ананың үйінен бөлек, бірақ оның жанында тігілетін.
Құда: Құда — үйленген жастардың ата-аналары бір-біріне қатысты, яғни екі әулеттің өкілдері. Құдалар арасында өзара сыйластық дәстүрі қатаң сақталады. Қазақта «құда — мың жылдық» деген сөз құдалық байланыстың қадірін білдіреді.
Құдағи: Құдағи — құдалардың әйел жағы, яғни күйеу мен келіннің аналары мен әйел туыстары бір-біріне қатысты. Құдағилар тойда бір-біріне кәде беріп, ерекше сыйластық көрсетеді. Құдағилардың ара қатынасы екі әулеттің жылы байланысына негіз болады.
Жеңге: Жеңге — аға туыстардың әйелі, яғни үлкен ағаның немесе ағайынның жұбайы. Тойда жеңгелер келінге қамқор болып, оны үйдің салтымен таныстырады, бетіне бүркеніш жабады. Жеңге мен қайын сіңлі арасындағы әзіл-қалжың — қазақ дәстүрінің жылы бір бөлігі.
Тамада / асаба: Асаба (тамада) — тойды жүргізетін, қонақтарға сөз беріп, бағдарламаны ретке келтіретін адам. Жақсы асаба дәстүрді біледі, тілі шешен, әзілі орынды болады. Қазақ тойында асаба бата сұрау, табақ тарту, беташар сияқты рәсімдерді үйлестіреді.
Жар-жар: Жар-жар — қыз ұзату тойында жігіттер мен қыздар жағы кезек айтысып орындайтын салт жыры. Жігіттер қызды жұбатып, жаңа үйдің жақсылығын айтады, қыздар туған үйімен қоштасуды жырлайды. Әр шумақ «жар-жар» қайырмасымен аяқталады.
Сыңсу: Сыңсу — ұзатылатын қыздың туған үйімен, ата-анасымен, құрбыларымен қоштасып айтатын мұңлы жыры. Қыз сыңсуда еркін өткен балалық шағын, ата-ананың мейірімін жырлайды. Сыңсу — қыз ұзату салтының ең әсерлі сәттерінің бірі.
Беташар жыры: Беташар жыры — беташар рәсімінде жыршы айтатын өлең. Жырда келінге жаңа үйдің салты, үлкенге құрмет, кішіге ізет туралы өсиет айтылады және туыстар кезекпен таныстырылады. Жыршы әр туысты атаған сайын келін иіліп сәлем береді.
Айт: Айт — мұсылмандардың екі үлкен мейрамы: Ораза айт және Құрбан айт. Айт күні үлкендерге сәлем беріп, көрісіп, дастархан жайып, айт намазына барады. Айтта туыстарды аралап, бата алу — қазақ үшін маңызды дәстүр.
Наурыз көже: Наурыз көже — Наурыз мейрамында дайындалатын жеті түрлі дәмнен тұратын дәстүрлі тағам. Құрамына су, ет, тұз, май, ұн, дән және сүт кіреді, бұл жеті дәм жеті береке мен молшылықты білдіреді. Наурыз көжені көрші-қолаң, туыстармен бөлісу — мейрамның негізгі салты.
Дастархан: Дастархан — қонаққа жайылған ас мәзірі, тура мағынада — үстелге жайылатын жайма. Қазақта дастархан — қонақжайлылықтың символы: «дастарханы мол», «дастарханы берекелі» деген сөздер үй иесінің кеңпейілдігін білдіреді. Той дастарханы бауырсақ, ет, тәттілер және ұлттық тағамдардан тұрады.
Бауырсақ: Бауырсақ — майда қуырылған ашытқан қамырдан жасалатын ұлттық тағам. Бауырсақ кез келген дастарханның ажырамас бөлігі, оны тойға, асқа, мерекеге арнайы пісіреді. Бауырсақ дастарханның берекесі мен молшылықтың белгісі саналады.
Той бастау: Той бастау — тойды ресми түрде ашу, бірінші ән мен бата арқылы мерекені бастау рәсімі. Той бастауды көбіне ақсақал батасы немесе әншінің «той бастар» әні ашады. Той бастауға кәде беру — ескі дәстүрдің бір бөлігі.
Ақ бата: Ақ бата — таза, ізгі ниетпен берілетін бата, ең жоғарғы тілек. Ақ батаны әдетте әулеттің ең үлкені дастархан басында, қол жайып береді. Той шақыруларда «ақ батаңызды беріңіз» деген сөз — қонаққа көрсетілген ерекше құрмет.
Көрісу: Көрісу — ұзақ көріспеген туыстардың немесе мереке күні адамдардың бір-бірімен қол алысып, құшақтасып амандасу салты. Батыс Қазақстанда 14 наурыз «Көрісу күні» ретінде тойланады. Көрісуде кіші адам үлкенге бірінші сәлем береді.
Сәукеле: Сәукеле — қалыңдықтың биік, бағалы тастармен, күміспен әшекейленген дәстүрлі бас киімі. Сәукелені қыз ұзату тойында және күйеу үйіне алғаш барғанда киеді, ол қыздың әулетінің дәулетін көрсетеді. Қазір сәукеле ұлттық стильдегі тойларда қайта жаңғырып жатыр.
Киіз үй: Киіз үй — көшпелі қазақтардың киізден жасалған дәстүрлі баспанасы: кереге, уық, шаңырақтан тұрады. Қазір киіз үй мерекелерде, Наурызда және ұлттық стильдегі тойларда тігіледі. Киіз үйде той өткізу — дәстүрге құрмет пен ерекше атмосфера.

waw.kz

Шақыру 5 минутта — 3 990 ₸, төлем тек жіберер алдында

Шақыру жасау — тегін