Тұсаукесер: мәні, ала жіп, кім кеседі

Тұсаукесер — бала өміріндегі ең жарқын дәстүрлердің бірі. Сәби алғаш аяғын басып, тәй-тәй жүре бастағанда ата-анасы оның аяғын ала жіппен байлап, құрметті адамға кестіреді. Бұл — «жолың ашық, қадамың нық болсын» деген тілек. Төменде рәсімнің мәнін, ретін және қазіргі тойда қалай өткізілетінін түсіндіреміз.

Тұсаукесердің мәні

Қазақ дүниетанымында баланың алғашқы қадамы — үлкен оқиға. Тұсау — аяқты байлаған жіп, ал оны кесу — сәбидің кедергісіз, еркін жүруіне, өмір жолының байсалды болуына жол ашу деген символ. Халық арасында «тұсауы кесілмеген бала сүрінгіш болады» деген наным бар, сондықтан рәсім баланың 10–14 айлық шамасында, өз бетімен бірнеше қадам басқан кезінде өткізіледі.

Тұсаукесер — ұлы да, қызды да бірдей құрметтейтін дәстүр. Оны үйде, жақын ағайынмен ғана, немесе тойханада үлкен той етіп өткізуге болады: мәні екеуінде де бір.

Ала жіп және басқа жіптер

Тұсауды неден байлау керек — өңірге және отбасының тілегіне байланысты. Ең көп кездесетін нұсқалар:

• Ала жіп (ақ пен қара жіптен өрілген) — ең дәстүрлі түрі. Ақ — адалдық, қара — өмірдегі сынақ; екеуін өру «бала жақсы мен жаманды айыра білсін, қиындыққа мойымасын» деген тілек.
• Көк шөп — кейбір өңірлерде көк шөптен өрген тұсау «өмірі жасыл шөп сияқты өсіп-өнсін» дегенді білдіреді.
• Ішек-қарын, тоқ ішек — малдың ішегінен өрген жіп «балалы, бай болсын» деген ниетпен қолданылған. Қазір сирек.
• Ақ жіп — тазалықты меңзейді, кейде ала жіппен бірге байланады.

Қазіргі тойда ала жіп ең кең таралған. Жіпті дүкеннен дайын күйінде алуға да, әжесінің өз қолымен өруіне де болады — екіншісі әлдеқайда жылы қабылданады.

Тұсауды кім кеседі

Тұсауды кесетін адамды ата-ана алдын ала таңдайды. Негізгі қағида — өнегелі, қадамы жеңіл, өмірде табысты, жүрісі нық адам. Көбінесе:

• әжесі немесе атасы;
• аулдың, әулеттің құрметті ақсақалы не әжесі;
• жүрісі нық, көп баланың анасы болған келіншек;
• отбасыға жақын, табысты туыс не дос.

Кейбір өңірлерде тұсауды кесетін адамның қадамы жеңіл болу керек деп, оны байқап таңдайды: «баланың жүрісі сол адамның жүрісіне ұқсайды» деп сенеді. Тұсау кескен адамға ата-ана арнайы сыйлық — шапан, орамал, кейде ақшалай сыйлық береді. Оңтүстік өңірлерде тұсау кескен адамның балаға өз сыйын беруі де жиі.

Рәсімнің реті

Тұсаукесерді өткізудің кең таралған реті:

1. Дайындық. Жерге ақ мата немесе кілем төселеді; үстіне балаға арналған сыйлықтар — кітап, қамшы, ақша, домбыра не қалам сияқты заттар қойылады. Бала жүріп барып қай затты алса, оны «болашақ бейімі» деп жориды.

2. Жырлау. Тұсау кесуші жіпті байлап, тұсаукесер жырын айтады. Ең көп айтылатын шумақ:

   Қаз-қаз, балам, қаз, балам, Қадам бассаң мәз болам. Күрмеуіңді шешейін, Тұсауыңды кесейін.

3. Кесу. Жіпті пышақпен не қайшымен кеседі. Кесілген жіпті лақтырмайды: отқа тастайды, не биік жерге іліп қояды, кейде сақтап қояды — өңірге байланысты.

4. Жүгіру. Баланы екі қолынан ұстап, төселген жолмен жүргізеді. Кейде баланың алдында екі апа не атасы «кел, кел» деп шақырады.

5. Шашу. Балаға шашу шашылады — құрт, кәмпит, бауырсақ, тиын. Қонақтар шашуды жинайды.

6. Бата. Үлкендер балаға бата береді, қонақтар тілек айтады.

Әр отбасы бұл ретке өз қосымшасын қоса алады, бірақ жыр, кесу, жүргізу және бата — төрт негізгі бөлік.

Қазіргі тойда тұсаукесер

Қазір тұсаукесер көбіне тойханада өткізіледі, бағдарламасына тамада, фотограф, балаларға анимация қосылады. Бірнеше практикалық кеңес:

• Рәсімді тойдың алғашқы сағатына қойыңыз — бала шаршамай, көңілі жақсы кезінде.
• Тұсау кесушіні бір апта бұрын ескертіңіз, ол дайындалып, бата сөзін ойлап келсін.
• Фотографқа рәсімнің ретін айтыңыз: кесу сәті, алғашқы қадам, шашу — үш негізгі кадр.
• Шақыруда тұсаукесер екенін нақты көрсетіңіз, қонақтар сыйлықты соған сай алып келеді.

Қонақ тізімін жинап, кімнің келетінін білу үшін онлайн шақыру қолайлы: мысалы, waw.kz сілтемесін WhatsApp арқылы жібергенде қонақ «келемін / жұбайыммен / келе алмаймын» деп бір рет басып жауап береді, ал той күні қонақтар баланың фотосын ортақ альбомға жүктейді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тұсаукесерді қай жаста өткізеді? Бала өз бетімен бірнеше қадам басқаннан кейін — әдетте 10–14 айлық шамасында. Нақты күнге емес, баланың дайындығына қарайды; ерте не кеш болса да айып емес.

Тұсауды әйел адам кесе ала ма? Әрине. Көп өңірде тұсауды әжесі немесе көп балалы, жүрісі нық әйел кеседі. Негізгі талап — жынысы емес, адамның өнегесі мен жүрісінің жеңілдігі.

Кесілген жіпті не істейді? Дәстүр бойынша лақтырмайды: отқа жағады, биік жерге іліп қояды немесе естелікке сақтайды. Қалауыңызға қарай таңдаңыз — үшеуі де қабылданған нұсқа.