Бесік той және қырқынан шығару: дәстүр мен рет

Сәбидің дүниеге келуі қазақ отбасында бір емес, бірнеше мерекемен қарсы алынады. Ең алғашқылары — шілдехана, содан кейін бесікке салу және қырқынан шығару. Қазір бұл рәсімдер көбіне бір күнге біріктіріліп, «бесік той» деп аталады. Төменде әр рәсімнің мәні, реті және қазіргі тойда қалай өткізілетіні түсіндірілген.

Шілдехана, бесік той, қырқынан шығару — айырмашылығы

Үш рәсімнің уақыты мен мақсаты бөлек:

• Шілдехана — бала туған күні немесе келесі кеште. Жастар жиналып, таң атқанша ән салып, сәби мен ананы «қорғап» отырады. Қазір көбіне жақын туыстардың кішкентай отырысы түрінде өтеді.
• Бесікке салу — сәбиді алғаш рет бесікке бөлеу рәсімі. Әдетте 3–7 күннен бастап, кіндігі түскен соң өткізіледі, бірақ көп отбасы оны қырқынан шығарумен біріктіреді.
• Қырқынан шығару — баланың 40 күндігіне арналған рәсім: қырық қасық су, шаш алу, тырнақ алу, иткөйлек шешу.

Қазіргі «бесік той» — осылардың бәрін бір күнге сыйғызған мереке. Ол баланың 40 күндігіне жақын сенбі-жексенбіде өткізіледі.

Қырқынан шығару: 40 күн неге маңызды

Қырық күн — ана мен сәбидің ең нәзік кезеңі деп есептеледі. Бұл күндерде баланы жат адамға көрсетпей, үйден шығармай, қарапайым иткөйлек кигізеді. Қырық күн толғанда баланың «қауіпті кезеңнен өтті» деп саналып, оны ел-жұртқа көрсетеді.

Қырқынан шығару рәсімін әдетте әжесі немесе тәжірибелі, балалы әйел жүргізеді. Негізгі бөліктері:

1. Қырық қасық су. Таза ыдысқа жылы су құйып, ішіне күміс сақина, тиын, кейде моншақ салады. Әйелдер қасықпен 40 қасық су құйып, әр қасықта «қырқыңнан шық, ұзақ өмір сүр» деп тілек айтады. Сосын сол сумен сәбиді шомылдырады.
2. Шаш алу. Сәбидің қарын шашын қырқып, ақ матаға орап сақтайды немесе көмеді. Кейбір өңірлерде шаштың бір бөлігін сәбидің кішкентай көрпесіне тігіп қояды.
3. Тырнақ алу. Алғашқы тырнағын қырқып, адам басылмайтын жерге көмеді.
4. Иткөйлек шешу. Сәбидің алғашқы көйлегін шешіп, оған құрт-май, кәмпит орап, иттің мойнына байлайды немесе баласы бар әйелге беріледі. Қазір көбіне балалы келіншекке сыйға береді.
5. Судағы күміс. Ыдыстағы сақина мен тиындарды суға қатысқан әйелдер «ырым» деп бөліп алады.

Өңір бойынша ерекшелік бар: батыста қырық қасық суды бесіктің жанында құяды, оңтүстікте шаш алуды бөлек күнге шығаратын отбасылар кездеседі. Бұл — дұрыс-бұрыс мәселесі емес, тек әулет дәстүрі.

Бесікке салу рәсімі

Бесік — сәбидің алғашқы «үйі», сондықтан оған салу рәсімі аса құрметті. Бесікті көбіне нағашы жұрт сыйлайды. Рәсімнің реті:

1. Бесікті аластау. Әжесі бесікті жанып тұрған адыраспанмен не майшаммен үш айналдырып: «Алас, алас, пәледен қалас» дейді.
2. Тәттіні түсіру. Бесіктің түбектік тесігінен құрт, кәмпит, тиын түсіреді; оны балалар қуана жинайды. Мәні — «несібесі мол болсын».
3. Жастық, көрпені салу. Бесіктің түбіне жабағы жүн, кейде түбекке арналған құмды төсейді.
4. Сәбиді бөлеу. Әжесі сәбиді бесікке салып, тартпамен байлайды, бесік жырын айтады.
5. Бесік жыры. «Әлди, әлди, ақ бөпем, ақ бесікке жат, бөпем» — ең көп айтылатын шумақ.

Қазір бесікті күнделікті қолданбайтын отбасылар да бесікке салу рәсімін естелік ретінде жасайды.

Қазіргі бесік тойды ұйымдастыру

Бесік той көбіне үйде немесе кішігірім мейрамхана залында 30–80 адаммен өткізіледі. Нені ескерген жөн:

• Уақыты. Түскі немесе ерте кешкі уақыт — сәбиге де, аналарға да қолайлы. Әдетте 3–4 сағатқа жоспарлайды.
• Рәсімдер реті. Алғашқы 40 минутта қырқынан шығару мен бесікке салу, содан кейін дастархан мен бата.
• Қонақтар. Негізінен әйелдер мен жақын туыстар. Нағашы жұрт құрметті қонақ саналады.
• Сыйлық. Қонақтар сәбиге киім, ойыншық, кейде ақшалай сыйлық әкеледі; нағашылар — бесік не күміс бұйым.
• Жақын емес адамдарға хабар. Көпшілікті жинамайтын той болғандықтан, шақыруды жеке жіберу маңызды. Онлайн шақыру жасап, әр қонаққа аты жазылған жеке сілтеме (waw.kz сияқты сервистер мұны автоматты жасайды) жіберсеңіз, «келемін / келе алмаймын» жауаптарын бір жерден көресіз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Бесік той мен қырқынан шығаруды бір күнге біріктіруге бола ма? Болады, қазір бұл кең таралған практика. Көп отбасы 40 күнге жақын демалыс күнін таңдап, екі рәсімді кезекпен жасайды: алдымен қырық қасық су мен шаш алу, содан кейін бесікке салу.

Қырқынан шығаруды дәл 40-шы күні жасау керек пе? Міндетті емес. Ұл балаға 40 күннен бір-екі күн ерте, қызға бір-екі күн кеш жасайтын өңірлік ырым бар, бірақ көбісі жақын демалыс күніне қарайды.

Бесік тойға ерлер шақырыла ма? Әрине. Дәстүрлі түрде рәсімдерді әйелдер жүргізеді, бірақ дастарханға ағайын-туыс, құда-жекжат, достар толық отбасымен келеді.