Қыз ұзату тойы: дәстүр мен бағдарлама

Қыз ұзату — қыз жағының тойы, қызды ата-анасының шаңырағынан ақ тілекпен шығарып салу рәсімі. Үйлену тойы жігіт жағының қуанышы болса, ұзату — қыз туған үйінің әрі қуанышы, әрі мұңы. Сондықтан бұл тойдың өз әуені, өз ырымдары және өз бағдарламасы бар.

Қыз ұзатудың мәні

Қазақта «қыз — жат жұрттық» деген сөз бар: қыз ерте ме, кеш пе, басқа әулетке кетеді. Ұзату тойы осы жолға шығарып салу. Негізгі екі мағына:

• Ризашылық — ата-ана қызын тәрбиелеп, өсіріп, өз қолымен жаңа отбасына беруіне риза екенін білдіреді.
• Бата — қыз туған үйінің ақ батасын алып кетеді; бұл оның жаңа жұрттағы тірегі саналады.

Ұзату әдетте үйлену тойынан бірнеше күн немесе бір апта бұрын өтеді. Кейбір отбасылар екі тойды бір күнге сыйғызады (таңертең ұзату, кешке үйлену тойы), бірақ көбі бөлек өткізеді.

Дәстүрлі рәсімдер

Өңірге қарай айырмашылық болғанмен, негізгі элементтер ортақ:

• Күйеу жігіт жағының келуі. Жігіт пен оның жолдастары, жеңгелері ұзатуға келеді. Бұрын күйеуді «босаға аттау» кәдесімен, әзіл-сынақпен қарсы алатын.
• Жар-жар — екі топ (жігіттер мен қыздар) кезектесіп айтатын айтыс түріндегі ән: қыздар қыздың қимастығын, жігіттер жаңа үйдің жылылығын жырлайды.
• Сыңсу — қыздың туған үйімен, ата-анасымен қоштасу әні. Қазір оны әртіс орындайды немесе ақын қыздың атынан айтады.
• Жасау — қызға берілетін мүлік: төсек-орын, ыдыс-аяқ, кілем; қазір көбіне тұрмыстық техника, жиһаз немесе ақша.
• Қоштасу және бата. Ата-анасы, әжесі, үлкендер қызға бата береді. Қыз ата-анасына сәлем жасап, кешірім сұрайды.
• Үйден шығару. Қызды жеңгелері мен күйеу жағының өкілдері алып шығады; ырым бойынша қыз артына қарамайды. Үйден шыққанда үлкендер шашу шашады.

Оңтүстік өңірлерде ұзату үлкен тойхана деңгейінде 200–300 қонақпен өтеді, ал солтүстік пен шығыста жақын туыстардың қатысуымен 60–120 адамдық кеш жиі кездеседі. Батыс Қазақстанда қызды шығарарда «қыз көші» деген, туыстар қатар тұрып шығарып салатын элемент сақталған.

Қазіргі тойхананың бағдарламасы (үлгі)

Бұл — бағдар ғана. Тамадамен нақты сағатты қонақ санына, залдың ережесіне және ас мәзіріне қарай келісу керек.

Дайындық: 8 аптадан 1 күнге

• 8 апта бұрын: тойхана, тамада, әртістер, фотограф брондалады; жасау тізімі жасалады.
• 5–6 апта бұрын: қонақ тізімі, шақыру әзірленеді. Жігіт жағынан қанша адам келетіні анықталады.
• 4 апта бұрын: шақырулар жіберіледі. Онлайн нұсқа ыңғайлы: waw.kz сияқты сервисте «Қыз ұзату» үлгісі бар, қонақтар WhatsApp арқылы сілтемені ашып, келетінін бір түймемен білдіреді — дастарқан саны нақтыланады.
• 2 апта бұрын: қыздың көйлегі, ата-ананың киімі, құдаларға киіт.
• 3 күн бұрын: тамадамен сценарий, сөз сөйлейтін туыстардың реті.
• 1 күн бұрын: қонақтарға еске салу, залды безендіру, шашуға тәтті мен тиын.

Кім не істейді

• Қыздың ата-анасы — той иесі, негізгі сөз бен бата.
• Жеңгелері — қызды дайындау, күйеу жақты қарсы алу, кәдені жүргізу.
• Ағалары — құдаларды қарсы алу, шығарып салу, құда тартыс.
• Тамада — бағдарлама реті, қонақтарды басқару.
• Күйеу жігіт жағы — келгенде сыйлық пен кәде, қыз үйінің ішінен ерекше сый (кейде «қыз алып кету» кәдесі).

Жиі қойылатын сұрақтар

Қыз ұзатуға күйеу жігіт міндетті түрде келуі керек пе? Қазір — иә, дерлік барлық отбасыда күйеу жігіт жолдастарымен және жеңгелерімен келеді, қызды өз қолымен алып кетеді. Бұрынғы кейбір өңірлерде күйеу жігіт ұзатуға келмей, қызды жеңгелері мен ағайыны алып келетін болған; қазір бұл сирек.

Ұзату мен үйлену тойының қонақтары бірдей ме? Жоқ. Ұзатуда негізінен қыз жағының туыстары мен достары, жігіт жағынан 20–40 адамдық өкілдік болады. Үйлену тойында керісінше. Сондықтан екі тойға екі бөлек шақыру мен қонақ тізімі жасалады.

Сыңсу мен жар-жарды қазір айта ма? Айтады, бірақ сахналық түрде: әртіс немесе фольклор ансамблі орындайды. Бұл тойдың ең эмоционалды сәттерінің бірі — көп отбасы оны міндетті элемент санайды. Егер әртіс болмаса, тамада қыздың ата-анасына арнаған сөзін сыңсу орнына қояды.