Той терминдерінің қысқаша сөздігі: 30 термин

Той дайындығы кезінде үлкен кісілер айтқан сөздердің бәрі жастарға түсінікті бола бермейді: «қоржын» деген не, «көрімдік» қашан беріледі, «той бастар» кім? Бұл сөздікте қазақ тойына қатысты 30 негізгі терминді бір-бір жолмен түсіндірдік. Рәсімдердің нақты реті өңірге қарай өзгеруі мүмкін — біз ең көп тараған мағынасын келтірдік. Шақыру мәтінін жазғанда немесе бағдарлама құрастырғанда дұрыс сөз табу үшін пайдаланыңыз.

Той түрлері

• Той — отбасылық немесе қоғамдық қуанышты атап өту үшін қонақ шақырып, дастарқан жаятын мереке; үйлену, сүндет, мерейтой — бәрі той.
• Үйлену тойы — күйеу жігіттің жағы өткізетін негізгі неке тойы; дәстүр бойынша қалыңдық осы тойда беташар арқылы жаңа әулетке қабылданады.
• Қыз ұзату — қыздың әке-шешесі өткізетін той: қызды туған үйінен шығарып салу, жар-жар мен сыңсу айтылатын, қоштасу сәті бар кеш.
• Құдалық — екі әулеттің құда болып, балаларының некесіне келісім беріп, бір-біріне сый-сияпат жасайтын кездесуі мен дастарқаны.
• Сүндет той — ұл баланың сүндетке отырғызылуына арналған той; көбінесе 3–7 жас аралығында өткізіледі, бала бас кейіпкер болады.
• Шілдехана — нәресте дүниеге келген күні немесе алғашқы түндерінде жастар жиналып, ән-күймен түнейтін қуаныш отырысы.
• Қырқынан шығару — нәрестенің 40 күндігіне арналған рәсім: 40 қасық су құйып шомылдыру, шашын, тырнағын алу, ит көйлегін шешу.
• Бесік той — нәрестені бесікке алғаш бөлеуге арналған той; бесікті әжесі немесе беделді әйел жырмен, тілекпен бөлейді.
• Тұсаукесер — бала алғаш қадам басқанда тұсауын (ала жіпті) кесетін рәсім; жіпті жүрісі жақсы, абыройлы адам кеседі.
• Мерейтой — адамның дөңгелек жасына (50, 60, 70 жас) арналған құрметтеу тойы; балалары мен туыстары ұйымдастырады.
• Ас (еске алу) — қайтыс болған адамның құрметіне берілетін ас; жылы толғанда немесе белгілі мерзімде өткізіледі, той емес, құран мен дұға басым.

Үйлену рәсімдері

• Құда түсу — жігіт жағының қыздың үйіне ресми түрде келіп, қыз айттыратын, екі әулетті құда етіп бекітетін сапар.
• Сырға салу — болашақ енесінің немесе жігіт жағының келінге сырға тағып, қызды «біздің келін» деп белгілейтін рәсімі; құда түсу кезінде өтеді.
• Қалың мал — жігіт жағының қыздың отбасына беретін дәстүрлі сыйы; бүгінде көбіне ақшалай немесе сый-сияпат түрінде символдық мәнде сақталған.
• Жасау — қыздың өз үйінен әкелетін көрпе-жастық, ыдыс-аяқ, бұйымдары; ата-анасы дайындайтын тұрмыс жабдығы.
• Неке қию — мешітте немесе үйде имам оқитын мұсылмандық неке рәсімі; екі жақтың келісімі мен куәгерлер қатысады, көбіне тойдан бұрын өтеді.
• Беташар — келіннің бетін ашу рәсімі: жырау келінді күйеудің туыстарымен таныстырады, келін әрқайсысына иіліп сәлем береді.
• Шашу — қуанышты сәтте (келін кіргенде, бесік тойда) кәмпит, бауырсақ, тиын шашу; жинап алған адам жақсылыққа жорытады.
• Көрімдік — келінді, нәрестені немесе жаңа дүниені алғаш көргенде беретін сый; «көрімдігін берді» деген тілек пен құрметтің белгісі.
• Жар-жар — қыз ұзатуда айтылатын, қызды жұбатып, жаңа өмірге дайындайтын айтыс үлгісіндегі дәстүрлі ән.
• Той бастар — той дастарқанын ашып, бағдарламаны бастайтын тілек-өлең; оны айтқан адамға да сый беріледі.

Қатысушылар мен дастарқан сөздері

• Құда / құдағи — екі жақ ата-аналарының бір-біріне қатысты атауы: ер адамдар — құда, әйелдер — құдағи; жастары — құда бала, құдаша.
• Жеңге — ағаның жұбайы; қыз ұзату мен үйлену тойында келінге жол сілтейтін, қолдайтын басты көмекші.
• Күйеу жолдас — күйеу жігіттің тойда қасында жүретін жақын досы немесе туысы; қазіргі тойда «свидетель» рөлін атқарады.
• Тамада (асаба) — той бағдарламасын жүргізуші; сөз береді, ойын өткізеді, қонақтың көңілін көтереді.
• Бата — үлкен кісінің жастарға беретін тілек-дұғасы; қазақ тойының рухани өзегі, қол жайып, «Әумин» деп аяқталады.
• Дастарқан — той үстелі және онда жайылған ас; «дастарқан жаю» — қонақ күту деген мағынада қолданылады.
• Бас табақ — қойдың басы салынған құрметті табақ; ең сыйлы, жасы үлкен қонаққа тартылады, ол бастан ауыз тигізіп үлестіреді.
• Сарқыт — той дастарқанынан үйге алып кетілетін дәм; үйде қалған адамдарға тойдың қуанышын жеткізу дәстүрі.
• Қоржын — екі жақты дорба; құдалар бір-біріне сый-сияпат, кәде салып апаратын дәстүрлі сыйлық ыдысы.

Сөздікті қалай пайдалану

Шақыру мәтінінде дәстүрлі терминдерді дұрыс жазу — үлкен кісілердің алдында сауаттылық белгісі. Мысалы, бағдарламада «Беташар — 18:30», «Бата беру — 21:00» деп нақты жазылса, қонақ қай сәтті жібермеу керегін біледі. Онлайн шақыруда бағдарлама бөліміне осы терминдерді қолдансаңыз, ал орыс тілді қонақтар үшін waw.kz сияқты сервистер екі тілді нұсқаны автоматты ұсынады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тамада мен асаба — бір сөз ме? Негізінен бір мағынада қолданылады. «Асаба» — ас пен дастарқанды басқаратын адам деген қазақтың төл сөзі, «тамада» — грузин тілінен енген, кеңінен тараған атау. Шақыруда екеуін де жазуға болады.

Үйлену тойы мен қыз ұзату бір күнде өте ала ма? Қазір көп отбасы шығынды азайту үшін екі тойды біріктіреді немесе бір күнде қатар өткізеді. Бұл дәстүрге қайшы емес, тек бағдарламада екі жақтың рәсімдеріне (жар-жар, беташар) орын қалдыру керек.

Құдалық пен құда түсудің айырмасы не? Құда түсу — жігіт жағының қыз айттыруға бірінші рет келуі. Құдалық — осы келісімнен кейінгі екі әулеттің ресми кездесуі және дастарқаны; кейбір өңірде екеуі бір күнде өтеді, сондықтан атаулары жиі араласып айтылады.